Xưa kia, dòng suối nhỏ bắt nguồn từ chân núi Hương Tích, chảy qua làng Yến Vĩ gọi là Tiểu Khê. Có một con suối nối từ Tiểu Khê ra sông Đáy, chảy qua địa phận làng Độc Khê (vì làng này chỉ có một con suối). Sau do phương ngữ địa phương nên người ta gọi chệch thành làng Đục Khê.

     Trước kia, du khách đến trẩy hội thường đi thuyền theo dòng sông Đáy đến bến Đục nơi con suối từ Hương Tích hòa vào dòng sông mẹ rồi rẽ thuyền tiến vào quần thể danh lam "Nam thiên đệ nhất động". Du khách ngồi trên thuyền trải chiếu hoa, nhâm nhi chén rượu mơ, nghe hát, phải như thế mới “thấm” hết phong vị đặc trưng riêng có ở nơi đây. Khi gặp nhau trên suối, đôi bên thường chắp tay chào : "Nam mô a di đà phật" đúng như câu thơ của nhà thơ Nguyễn Nhược Pháp miêu tả :

          "Đò đi qua bến Đục

          Mọi người ngắm nhìn em

          Thẹn thùng em khẽ nói

          Nam mô a di đà."

Địa danh bến Đục ngày nay.

      Cùng với đường thủy, du khách có thể đi bộ qua bến Đục vào chùa Trình rồi mới xuống thuyền đi tiếp. Chùa Trình (Ngũ Nhạc) là nơi khách vào trình diện khi tới cảnh phật. Điểm du khách xuống đò đó chính là bến Yến bây giờ. Theo người già kể lại, trong những ngày hội thuyền ra vào tấp nập như bầy chim yến bay về tổ nên tên bến Yến cũng bắt đầu từ đó.

Bến Yến sau mùa lễ hội

      Quần thể Hương Sơn gồm 3 nhánh. Sau khi vào "trình" bạn có thể đi Tuyết Sơn ; Long Vân ; Hương Tích và phải mất 3 ngày du khách mới cảm nhận hết vẻ đặc biệt chỉ có ở đây. Xưa kia bao phủ khu vực Hương Sơn là những rừng mơ thơ mộng. Đầu xuân hoa nở trắng rừng, cuối hội du khách có thể mua về làm quà những quả mơ vàng ươm, thơm đượm hương núi.

          "Rừng mơ ôm lấy núi

          Mây trắng đọng thành hoa..."

     Cũng chính vì vậy mà rượu mơ Hương Tích và rau sắng chùa Hương trở thành đặc sản của nơi đây.

Trước cửa Chùa Trình (Ngũ Nhạc)

Chùa Trình